Зандан Зуугийн домог

Зандан зуугийн домог, эргэх хэмжээ, ач тус лугаа сэлт 

товчлон хураасан эрдэнэ эрих нэрт оршив

Шагимунийн өрш бэлгэ билгийн найрагийн илбэ хувилал тороор илт босч, тэнгэр сэлт амьтны дор жавхлантай яа үзүүлэгч чадагчийн эрхэт шагилагын эрхэнээ мөргөж бүрүн итгэл тэрхүү цөвийн цагийн амьтнаа нигүүлсэхүйн гэрлийг ялангуяа үлэмж сацруулсаны мөн чанар, илт адистидын цогц болон бадарсан үзэсгэлэн биет ямагт мөргөн тахин өргөн хүндлэх ёсыг товчийн төдий өгүүлсүгэй.түүнд энд тэнгэр сэлт хамаг амьтаны сацлалгүй удирдагч Шодхаданигийн хөвгүүн тэрхүү бус сайвээр одогсод номхотгон эс чадсан энэ орон дахь цөвийн цагийн номхотгогдхуун нугууддаа, их нигүүлсэхүйн хүчин өмгийг үлэмжид үүсгэж, замбутивийн орны төв, Магадагийн дээд хувилгаан биеийн зохиолыг үзүүлэн, бие зарлиг сэтгэлийн сэтгэшгүй элдэв хувилгаанаар бүх  төрөлхтөн нүгүүддээ илт өндөр хийгээд магад сайны мөрийг тодруулан зохиогоод, бодит биеийн номхотгогдхууныг төгсгөсний хойно ч үзсэн сонссон дурдсан хүрэлцсэн тоо томшгүй амьтанд нирваан хийгээд хамгийг мэдэгчийн хөрөнгийг үүсгэхийн тулд, сэтгэлийн шүтээн найман хувийн суварган хийгээд гэгээн язгуурын шарил ба зарлигийн шүтээн номын биеийн шарил билгийн чанад хүрсэн тэргүүтэн судрын аймаг хийгээд ялангуяат олон тогтоол тарни, биеийн шүтээн бодит биеэр адистидласан хийгээд зарлигаар зөвшөөн соёрхож байгуулсан бие хөрөг ба номын төвд ажирахуй ёсыг үзүүлсэн хойно ч төгс хувьтан нугууд бие зарлиг сэтгэлийн шүтээнийг байгуулах хийгээд түүнээ тахих тэргүүтнийг үйлдвээс л бодит биеийг өргөн хүндэлсэн лүгээ адил буяны чуулганыг хураах хэмээн вивингрид үзүүлэн зохиосны тулд эдүгээ бие зарлиг сэтгэлийн шүтээнийг байгуулахуун нугууд ч заяан хувь төгссөн номхотгогдхууны сэтгэлийг ялж төгс нгөчсөн адистидласан дор шүтэж болсон бүхийн тулд бэлгэ билиг номын биеийн үйл хэмээн магадлалыг олохуй их хэрэгт болой. тэндээс биеийн шүтээнийг байгуулсаны эн тэргүүн нь мөнхүү ялгуусаны гэгээн суугаа цагт Удияанагийн хаан үлшгүй үнэт биндэр эрдэнийн нэгэн хуягийг бэлэг илгээсний хариуд Бимбисара хаан бурхан багшид соёрхол өчиж, төвд бурханы гэгээн бие, дээр нь хичээн үйлдээд гаран үйлдтүгэй хэмээх тэргүүтэн шүлэг, доор нь шүтэн барилдахуйн эерэг сөрөг нүгүүдийг зарлигаас соёрхсоны ёсоор зурж илгээлээ хэмээн судраас номлосон нь зурмал биеийг байгуулсаны тэргүүн хийгээд ялж төгс нөгчсөн гучин гурваны тэнгэр нэрийн тахилын орон болоор ажирсан үед Удияана хаан бурхан багшийн биеийг урлан гоширша занданаар биеийн гэгээнийг байгуулсан зандан жовуу хэмээн алдаршсан нь шуумал биеийг байгуулсаны тэргүүн бөлгөө хэмээн олон дээдэс бээр номловой. энд учир дор хүрсэн зандан жовуугийн домог бурхан багшийн мэндэлсэн жил тэргүүтнээ энэтхэг хятад төвдийн олон мэргэдийн таалалын ёс адилгүй олон болсны эрхээр тэнгэрийн орноо өөд болсон жилийн тоо ч үл нийлэлдэх хийгээд төвд газар дахь винай эш ба ач хариулсан судар тэргүүтнээ энэ гэгээн биеийн хөргийг байгуулсан ёс товчийн төдий гарсан боловч хятадын домгоос гарсан нугууд түүнээс дэлгэрэнгүйхэн болоод уг ч сайн бүхүйн тулд түүний ёсоор номловоос бурхан багш гучин найман насандаа, урьд өөрийн эх Махамаяа замбутивээс егүүтгэж гучин гурваны тэнгэрт төрсөн түүний тусыг зохиохуй хийгээд бус бас гучин гурван дэхь төгс хувьтан тэнгэр нарыг даган барихын тулд тэнгэрийн орноо ажираад, тэнд гурван сар бэхжин суун, өөрийн эх хийгээд тэнгэрийн олон номхотгогдхууныг үнэнд зохиох тэргүүтэн тусыг зохиожээ. Тэр цагт Варанасийн хаан Удирана, бурхан багшийн гэгээнээ эс уулзаж үүр удсанаар мөрөөдөж, бодит бие лүгээ адил бие хөргийг байгуулсугай хэмээн сэтгээд, Модгалванид дуртгаснаар тэр ч гучин хоёр урдыг (урчийг) авч риди хувилгаанаар тэнгэрийн оронд одоод, бурхан багшийн бодит биеийг анхааран үзүүлвээс, Ялж төгс нөгчсөний хязгаалшгүй гэрэл цог жавхлангийн сүрээр урдууд, биеийн лагшинуудыг ямар бүхүй ёсоор сэтгэлдээ тогтоон эс чадсанд, бурхан багш мөрөн хөвөөнд өөд болж босоо оршсоны биеийн дүрс хөрөг усны дотор ургасныг гурвантаа анхааран үзэж сайн лагшины ялгалуудыг сэтгэлдээ тогтоосон ёсоор Гооширша занданаар биеийн гэгээнийг байгуулсан бөгөөд тэр цагт хувцадыг бээр усны хуниараар хөдөлсний дүрт агсанаа үлгэрлэж усан артайгаар бүтээжээ. Түүнийг ч бурханы адистидаар нэгэн өдөр бүтээгээд, Удияана хааны тахилын орон болгон оршуулав. Тэндээс бурхан багш жич хүний оронд өөд болж ирэх цагт, эрдэнийн гурван шат хувилгаад, баруунаа их Эсүрва алтан эшт цагаан шүхэр барьж, дүрстийн орны тэнгэр нар лүгээ сэлт ба, зүүнээ Хурмаст чандмань эшт цагаан ширвүүр барьж амармагийн орны тэнгэр нар лүгээ сэлт хийгээд дээрээс ариун орны язгуурт тэнгэрийн олон хөвгүүд, охид элдэв зүйл тахилын эдийг барьж тахин, өмнөөс дөрвөн Махаранзагийн язгуурт тэнгэр нар сайн үнэрт хүжсийг барин одомжилж, бурхан багш өөрөө дундад шатаар лагшин найргийн гэрэл машид бадарснаар нарны мандал мэт гилбэлэн туналан гийсээр зарим үед риди хувилгаанаар, зарим үед өлмийгөөрөө зэргээр өөд болж ирэв. Тэр цагт аягха тахимлигийн хуврагууд хийгээд хаан, түшмэл бярман ба гэрийн эзэн эр эмүүд өөр өөрийн ямарваа олдсон элдэв тахилын эдийг барьж угтсаны үед, энэхүү хөрөг бие огторгуйд дэгдэж зургаан алхам угтаад, мөнхүү бурхан лугаа уулзсан үед тэргүүнээ гурвантаа бөхийж амарыг асуухын дүр зохиожээ. Бурхан багш бээр энэ хөрөг биеийн оройд баруун мутараа сунган тавьж бодит бурхан дугаа адил хэмээн сайшаалыг зохион, би нирваан болсны хойно, мянган тоотон жил нөгчвөөс, дорно зүгийн Зинагийн орноо чи хү шашин амьтны тусын тулд одно хэмээн вивангрид үзүүлээд Удиряана хаанд сайн хэмээн зарлиг болж, хөрөг биеийн эн тэргүүнээ байгуулсан энэхүү миний лагшинд тус үйлдсэн бөгөөд хувь төгссөн олон ардын буяны дээд тариалан болсон ба бус бас цаглашгүй амьтны буяны үндэсийг үүсгэх шүтээн, хилэнц түйтгэрийг арилгах дээргүй арга, сайвээр одсоны хөрөг биеийг байгуулах журамыг шинэ гаргасан чам лугаа адил үгүй болой хэмээн зарлиг болсон хийгээд тэнгэрийн эрхэт Хурмаст бээр, “Аяа, их хаан аа, сайн сайн, баясан үйлдэгтүн, олзыг сайтар олов” хэмээн даган баясалцахуйгаар өрнүүлэн магтав. Тэндээс барьж нэг мянга хоёр зуун наян таван он хүртэл Энэтхэг орноо бүх төрөлхтөн нүгүүдийн дээд тахилын орон болн оршив. Тэндээс Чү Зий хэмээх Ли улст жаран найман жил оршжээ. Тэр үед Хятадын хан төрийг Тан улсын ялгал, Зин улс эзэлсний үе бөгөөд түүний Шицү хаан Пү шин Лияо Күн нэрт цэргийн ноёныг Энэтхэгт зарснаар Энэтхэгийн нэгэн хэдэн өчүүхэн улсыг эрхэндээ оруулаад, Жовугийн энэ хөрөг бие хийгээд бурхан багшийн үржих их шарил, Гүмүра шри бандид нугуудыг залж, харьж ирэхүй замд бандида зөн билиг хийгээд шидийн бэлгэ олныг үзүүлснээр цэргийн ноён нэн ихэд сүсэглэн зэргээр Сичүнд хүрч ирвээс урьд хаан нь нөгчөөд цаг их самуун болсон лугаа учирснаар бандидын заан сургасан ёсоор Лияанжуу хотод шүтээнүүдийг залав. Энэ цэргийн ноён Хятадын олон улс нугууддаа эрх орчуулжээ. Хойно Жо У Зингийн хөвгүүн Жо У Ен хаан, Жовугийн бие хийгээд үржих шарил, бандид лугаа хамтаарыг Цинжин хотод залаад Бухар хийдийг шинэ байгуулах ба ялгуусны сайн зарлигийг олон орчуулах хийгээд мянган тоотон хуврагийн номлох бүтээхийн хийдийг олон байгуулахуй тэргүүтэн шашинд өргөн хүндлэлийг ахуй ихэд өргөв. Тэр мэт энэхүү хөрөг биеийг их Тан улс тэргүүтний цагт Сичуан, Хунияан, Жиняан тэргүүтэн олон орноо хаадууд залж, хязгааргүй амьтны буян тариалан болгон тахин үйлджээ. Тэндээс Зорчид дайчины цагт эдүгээ дэхь Бээжин хэмээн алдаршсан их орд харшид залж, Мин Юн Ши хэмээх сүмд оршуулан ахуй их өргөн хүндлэл тахилыг үйлдсэн бөгөөд Дай ен дэх хойд хаад ноёд ч мөн орд харшийн дотор өөр өөрийн сүмд залж тахин үйлдэв. Тэндээс Дай ноён хэмээх их Монголын цагт Шин Эн Ши хэмээх сүмд тахиад,ялангуяа Сэцэн хааны цагт эдүгээдийн Цагаан суварга байгуулсан орон суурин үүнд их бухар хийд шинэ байгуулан хуврагийн аймгийг байгуулж мөн энэ шүтээнд дээргүй тахилыг үйлдэв. Монгол хойдох хаадууд хийгээд их Мин улсын цагт ч мөн энэхүү орд харш дахь сүм нүгүүдээ оршуулснаас ба бүрний их Чин улсын цагт, Энх Амгалангийн дөрөвдүгээр он, Манзүшири эзэн шинцү өршөөлт номын хаан, Шар хотын дотор дотоод орд харшийн ойр орноо умар этгээдэд Их Өршөөлт хэмээх сүмийг шинэ байгуулан энэхүү Жову эрдэнийг тэнд залж шүтээний эрхин болгон оршуулаад бидний Рибо Гэнданбагийн ёсыг баригч хуврагийн аймгийг цуглуулан, Жамлин хамба Санжаажалцан эмчийг лам болгон тушааж, шүтээнүүддээ элдэв эрдэнийн чимэг хийгээд сэтгэшгүй тахилын бодисоор тавиглан тахив. Хуврагийн аймагт үргэлжидийн өргөл хүндлэлийн залгамжлалыг тогтоох тэргүүтэн Чадагчийн шашинд дээргүй өргөл хүндлэлийг зохиолоо. Тэндээс эдүгээ дэхь энэ Манзүшири номын хаан хүртэл эцэг өвгийн сайн хүнд журамыг тэгшид нэмүүлэн зохиов. Тэр мэт бөгөөс буран багшийн мэндэлсэн жилд, дээр номлосон мэт Энэтхэг Түвдийн тааллын ёс адилгүй олон болвоос бээр энэ шүтээний домог, хятадын Бээжинд агснаас номлосон ёсоор болвоос, бурхан багш Жу улын цагт модон бар жилд мэндэлсэнээс тоолж эдүгээ дэх их Чин улсын Тэнгэрийг тэтгэсний гучин тавдугаар оны энэ төмөр барс жил, хоёр мянга долоон зуун ерэн долдугаар мөн бөгөөд энэхүү хөрөг биеийг бурхан багшийн гучин найман насны төмөр туулай жилд байгуулав хэмээн номложээ. Тэр мэт энэ хөрөг бие нь Гооширша занданаар бүтээсэн, оройн үснир илт үл үзэгдэх тэргүүтэн лагшин найргууд тодорхой, амьтадыг орчлонгоос удирдахыг бэлгэдэрүүн нүднээ өчүүхэн дээш харсан, баруун аврал өгөх мутараар хамаг бүх төрөлхтөнийг сансар нирвааны аюулаас аврах хийгээд зүүн дээдийг өгөх мутараар амьтан нугуудыг илт өндөр ба магад сайны амгаланд зохиохыг бэлгэдсэн, хоёр хөлөө тэгш байдлаар боссоноор амьтны тусад хэв хэзээгээр уйдах алжаахгүйг бэлгэдсэн, зүрхний тус морины хялгасны төдий илч үргэлжид буй аху хийгээд хөлийн ул лугаа дэвсгэрийн хоор завсар утас багтахын төдий завсартай нь бус ордууд ав адил  бие байгуулсугай хэмээн хэрхэж хичээвч биеийн байдлыг ямар ёсоор авах бэрх тэргүүтэн олон ялангуяа лугаа төгссөн бөгөөд дээд богд лам нар, хаан, түшмэл, өглөгийн эзэд, сүсэгтэн илт мөргөхүй үед биеэс гэрэл гарах тэргүүтэн үзэгдэл болсон хийгээд хатуу өвчин зовлонгоор хөнөөгдөгсөд гагц сэтгэлээр залбирваас үзэгдэл ба зүүдэнд бодит биеийн гэгээнийг үзүүлж амуулан зохиосон тэргүүтэн бие ихийн эрдэм сэтгэшгүй нь эдүгээ хүртэл ч бүгд адил бүтсэн тийм болой. Тэр мэт Ялгуусан өөрөө хү илт адистидлаад вивангрид өгсөн энэ дээд шүтээнийг үзэх, сонсохын төдийхний хувьтан ард ч эрт хураасан хэтэрхий болсон бян төгссөн л бөгөөс нэгэн үзүүрт  сүсэг бишрэлээр мөргөн тахин өргөн хүндлэгчийг дахь юун өгүүлэх. Тиймийн тулд мөнхүү Ялгуусан лугаа ялгалгүй энэ мэт дээд биед уулзахыг олохуйяа машид олохуй яа бэрх хэмээн мэдэн үйлдэж, өөрийг сайжруулахыг хүсэгчид нэгэн үзүүрт сүсэг бишрэлийг илт болгож, юу олдсон тахилыг өргөх хийгээд биеэр мөргөл эргэл үйлдэх ба хэлээр магтан залбирах тэргүүтэнд чадал хэдүй буйгаар хичээгдэх бөгөөд түүнийг ч магад гарахуй хийгээд бодь сэтгэлээр эзлүүлэх ба машид ариун ерөөлөөр жолоодоход хичээх хэрэгт болой. Бас эргэх тоонд мөнхүү биеийн гэгээнээ хэмжсэн эргэлийн хэмжээ нь дотуур эргэвээс хоёр мянган найман зуун далаад, суварган лугаа хамт эргэвээс хоёр мянган дөрвөн зуун наяад, хойд сүм лүгээ хэмт гадуур эргэвээс нэгэн мянган таван зуун гучаад эргэвээс бумти эргэл илүү лүгээ сэлт бүрдэх амуй. Тэр мэт мөргөх тахих эргэх тэргүүтнийг үйлдсний ач тус нь” Богдсын ном цагаан лянхуа”-гаас: “Түүнчлэн ирсэн нүгүүдийн шарил ба шавар бие хийгээд суварга нугууддаа ба дэх хэрмийн хажууд зурсан хийгээд тоосон цогцолсон суварганаа, тэдэнд цэцэг, хүжсийг өргөн залбирваас ба түүнээ хэн маш яруу жандиү хийгээд лавай, их хэнгэрэг хөг дууныг үйлдүүлэгчин ба маш дээд бодичидыг тахихын тулд хэн нэгэн хэнгэрэгийг сайтар дэлдээд, биба өчүүхэн цан, их хүрэл хэнгэрэг, хосмолжин хэнгэрэг нэгэн чавхадаст ба сэтгэлд зохист бишгүүр, үүр энд машид яруу дуун гаргагчин тэдгээр бүгд бодь хутгийг олох болно хэмээн номлосон бөгөөд ялангуяа эргэн үйлдсний ач тус нь “Хутагт Нүдээр үзэгчийн судар”-аас: “Хамаг амьтанд туслахын тулд бодичид сэтгэлийг үүсгэж ертөнцийн итгэлийн суваргыг хэн зэ эргэн үйлдэгчин хамаг төрөл тутам нугууддаа бодь явдалаар явах цагт дурдахуй төгсөөд оюун төгсөн буян төгсөөд аюулгүй болно. Суварганыг эргэн үйлдвээс л хамаг төрөл тутамд тэнгэр, лус, ягша хийгээд рагшаа нугууддаа тахигдах болъюу. Миний алимад үзүүлсэн найман чөлөөгүй тэднийг тэвчээд ямагт чөлөөт болон Маш үзэсгэлэн ээ, ирсэн бурхадыг баясган үйлдэюү. Өнгө төгөлдөр дүрс хотол төгсөөд лагшинаар сайтар чимсэн ба хүчин аугаа төгс болоод тэр залихайт үл болмой. Тэрхүү баялаг их эд таваарт болон буян төгсөөд чадагдахгүй ертөнцийн зулыг баясгаж бас бас тавиглан тахина. Би үгүй хоосны ном сонсовоос тэр мунхарахуй үл болон түргэнээ сүсгийг олоод номын утга ямар ёсоор хү мэргэн болюу. Сартвахийн гэр хийгээд дэлгэр баялаг нугууддаа төрөөд баатар өглөгийн эзэн болон өглөгч болоод харамгүй болно. Замбутивд алимадаар бүх ялангуяат үзэсгэлэн язгуур хэмээн үзүүлсэн түүнээ төрөх бөгөөд доордос нугуудыг машид тэвчмүй. Суварганыг эргэн үйлдвээс л хамаг төрөл бүхэнд бээр их эрхтэй еэ алдаршсан гэрийн эзэн хийгээд цог сүр жавхлан төгөлдөр болюу. Их сала модон мэт бярман хийгээд шагшаабад төгсөн олон сонсохуй ба их Сала мэт хан язгуур хийгээд баялаг их эд агуурст болно. Уулаар хүрээлсэн далайгаас нааших дэлхий бүхэнд аль хүссэн дөрвөн тивийн эрхэт эзэн, ном төгссөн хаан болно. Долоон эрдэнэ төгөлдөр их риди хувилгаант Загарварди хаан болоод ханы төрд оршиж бас бас хү бурхадыг тавиглан тахин үйлдэюү. Эндээс үхэн егүүтгэж өндөр язгуур дор одоод бурханы шашинд сүслэн сүмирийн үзүүрийн эрхэт тэнгэрийн эрхэт Хурмаст болюу. Тэнгэрийн эрхэт Сү Яам хийгээд түүнчлэн Түшида ба тэнгэрийн эрхэт Су Ирманарат хийгээд аюулгүй Вашаварда болно. Суварганыг эргэн үйлдвээс л тэрхүү Эсүрваагийн ертөнцөд мэргэн Эсүрвагийн эрхэт болоод голти тэнгэр нарт тахигдаюу. Ертөнцийн итгэлийн суварганыг алимад эргэн үйлдэгч хүний сайшаалыг голти галавт ч өгүүлж үл дуусна. хэн нэгэн бодичид сэтгэл үүсгэж бурхан багшийн ссуварганд мөргөгч тэрхүү голти галав боловч хэзээ бээр сохор доголон үл болюу. Ертөнцийн итгэлийн суварганыг илт эргэн үйлдэгчид рисиар мэт хөхөвтөр үзэсгэлэнт маш арилсан нүдийг олно. Суваргыг эргэн үйлдвээс л тэрхүү магад насад бээр зохилдох тус бүхнийг олоод тус бусдыг тэвчих болно. Суварганыг эргэн үйлдвээс л хүчин аугаатөгөлдөр болоод тэрхүү залихайгүй болон насад сэрэмжит болно. Суварганыг эргэн үйлдвээс л чин хичээнгүйт бэх хүчит, бат болоод машид дарахуй бат ба тэрхүү түргэнээ мэргэн болно. Тэр хэзээ бээр гал хор хийгээд машид үхэх үл болоод заяаны насаан бүрнээ төгсгөж мэдсээр цагтаа үхнэ. Суварганыг эргэн үйлдвээс л орд храшийн орчин хийгээд орон хүрээн ба балгад нугуудад эд агуурс хийгээд дүрсээр ялангуяа үлэмж болюу. Бодь явдлаар явах цагт тэрхүү хүслийг үл шүтэн биеэр арилаад ариун хувцаст болж ариун номд орших болюу” хэмээн номлосоны тулд түүнчлэн ирсний зарлиг омтогоогүйд итгэмжлэх хатуу хүчит сүсгээр эргэвээс л тэдгээр ач тус магад болох бөгөөд эргэх тарни нь “Ум наму вага вади, радна гэдүраза, арахади самнег сам будда яа, дадяата, ум раднэ, раднэ, маха раднэ, радна визияа суухаа”, эсвэл “Наму даса дигдри гала сарва радна дараяа яа, намаа, врадагша сувра дагша, сарва бавам ви шодхани суухаа” хэмээх хоёрын аль нэгнийг уншсаараа эргэвээс ихэд үржих хэмээн номложээ. Тэр бус боловч Агшобийн тогтоол хийгээд мани тэргүүтэн өөрийн алимад ядам бурханы тарни ба дахь залбирал тэргүүтнийг өгүүлж эргэвээс судараас номлосон тэдгээр ач тус хийгээд ахуй үед бээр өвчин ад тэргүүтэн их аюул нугуудаас тонилох ба язгуур үндэс нас буян цог учрал эш онолын эрдэм дэлгэрэх хийгээд муу үйлийн хилэнц түйтгэр арилсны бат бэлгэ болох тэргүүтэн хязгааргүй ач тус бүгдийн илт бүтсэний тулд бэрх үгүй еэ чөлөөт шүтээнд зүрхнийг авах ялангуяат арга тэр мэтэд хичээн үйлдэх хэрэгт болой. Тэр мэт бодит ялгуусан лугаа ялгалгүй хөрөг бие үзсэн сонссон дурдсан хүрэлцсэн амьтан бүгдэд энэ хойдын хамаг сайн жаргаланг сэтгэлийн ёсоор соёрхогч адистидын их цогцыг Зандан жову хэмээн алдаршсан шүтээний домог, эргэхүй хэмжээ, ач тус лугаа хамт товчлон хураасан эрдэнэ эрих нэрт үүнийг бээр судар тарни огоот бүрдсэн шашиныг гийгүүлэгч их шарзэ хамба номын хан Агваанцүлтим дуртгаснаар хэрэгт болгохын тулд ордыг бидэгч аймаг савыг баригч Жанжаа Лалидабазар зохиосны бичээч нь ухааны орны далайн эрихийг барихуй шинжлэл төгөлдөр гүүш Агваандампил бичсэн сайн буян болтугай. Зандан жовугийн цадиг эргэх хэмжээ, ач тусыг товчлон хураасан эрдэнийн эрих хэмээгдэхийн хэв үүнийг харчин ину дагдан ага бээр хагацалгүй сүсгээр шалтгаан барилдлагаар хэвд бүтээсэн буянаар тус амгалан гарахын орон ялгуусан шашин тэлэн дэлгэрээд өнөд орших болтугай. 

                            Сайн өлзий. Мангалам                             

                           

Аман хууч

1.    Марзан Шаравт өгсөн наймдугаар богдын бэлэг

Их Хүрээний “Бизъяагийн аймгийн” зураач Б. Шарав, наймдугаар богдын зургийг олонтоо зурсан хүн юм. Шарав гуай Богд хааныг гамин цэрэгт баривчлагдаад шоронд хоригдож байсан 1920 оны өвөл Богд хаанд шанагийн малгай өмсүүлж, Их Хүрээний цамын гол чамбоны /цамын бүжгийг дэглэн бүжиглэгч/ адилаар зуржээ. Богд хаанаас сүүлд Марзан Шаравтаа өгөөрэй гэж дүүрэн шар тамхитай, арван хоёр жилийн зураг дүрстэй шаазан хөөрөг, хятад маягийн хийцтэй зузаан цаасан ултай, дан сарьстай хар хилэн гутал, хорин таван лангийн мөнгөн ембүү, ийм гурван зүйлийг дархан цорж Лувсандондовт өгсөн гэдэг. Тэр үед Шарав байгаагүй учир гэртээ хадгалж байгаад Шаравыг нэг ирэхээр нь дуудаж “Богд хаан чамд өгсөн юм. Үүнийг ав” гэсэнд Шарав эхлээд хөөрөгтэй тамхийг авч татсан, дараа нь гутлыг өмсөж, сүүлд нь мөнгийг өвөртөлсөн тул Дархан цорж болон цуг байсан хүмүүс бэлгэдэн магтаж, “Манай Шарав урт удаан наслах нь бололтой. Одоо ч гадуур их тэнэж явахгүй байх. Ер нь мөнгөөр тасрахгүй явах бололтой” гэх зэргээр шинжлэн ерөөсөн гэдэг.

2.  Дуу хөгжмийн хийморь дэлгэрвэл ном сургалтын хийморь доройтдог

Монголын алдартай гавж Зава Дамдин бол Гунгаачойлин дацангийн шавь байсан билээ. Тэрээр бага залуудаа Гунгаачойлинд шинэхэн шавилж сууж байх нэгэн үед цагаан сарын шинийн хоёрны сахиус хурдаг өдөр үеийн нөхдийн хамт дарвиж, хэнгэрэг тулдаг модыг багананд дээсээр чанга хүлж үзүүрийг унжуулаад бусад хөгжмөөс хэнгэрэгийн дууг өндөр гаргахгүйг хичээж, түүндээ үеийн тэд хүүхдүүд баясан сууж байтал, тэдний өмнө талд сууж байсан өвгөн настай нэгэн гирган / насаар ах эрдэмтэй хуврагийг гирган гэж хүндлэн нэрлэдэг/ лам “Хүүхдүүд ээ, цанидын дацанд хэнгэрэгийг багананд чанга хүлдэг нь муу ёр. Дуу хөгжмийн хийморь дэлгэрвэл ном хэлцээний хийморь доройтдог гэдэг юм гэж урьдын гиргачууд айлддаг байсан шүү” хэмээн тэднийг зэмлэжээ. Хожим 1930-аад онд сүм хийдийн үйл ажиллагаа хоригдож хавчигдаж ирэх тэр үед Зава лам гуай “Тэр цагт тэр үгийг сайн ухаарахгүй явсан, одоо бодоход их учиртай үг байж шүү” хэмээж байжээ.

3.    Лам нарт халтай засаг

Нэгэн мянга есөн зуун хорин нэгэн оны зун Ардын журамт цэрэг Их Хүрээнд орж иржээ. Ирэхдээ тэд одоогийн Баянхошууны замаар орж ирсэн байна. Тэр өдөр нь зуны тэргүүн сарын 29-ний өдөр байсан бөгөөд Их Хүрээний Дашчойнпэл дацангийн лам нар Тасганы овоог тахиад бууж байжээ. Тэд лам нарыг бууж ирж байхад араас нь журамт цэргүүд орж ирсэн юм байна. Тиймээс Хүрээний лам нар тэр үед “Лам нарын араас хөөсөн маягтай орж ирлээ, энэ цэргүүд. Энэ ардын засаг лам нарт жаахан халтай засаг болох нь дээ” хэмээн ярилцаж байжээ.  

4.    Утай Гүмбүм явах уу

Нэгэн мянга есөн зуун гучаад оны хэлмэгдлийн үеэр Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын нэгэн лам нутгийн нэг лам өвгөн дээр морьтой давхиж ирэв. Тэгээд тэр өвгөнөөс нөгөө лам “Чи хө, Утай Гүмбүм явах уу” гэж асуужээ. Нөгөө өвгөн гайхаж, энэ чинь ухаан санаа нь зүгээр байгаа даа гэж бодоод “Явахгүй ээ” гэжээ. Нөгөө лам цааш яваад өөр нэг лам дээр очоод нөгөө асуултаа асуужээ. Тэгсэн тэр лам “Би явна аа” гэжээ. Нөгөө лам “За, тэгвэл маргааш үд дунд явна шүү, бэлтгэлтэй байгаарай” гэж хэлээд давхиад явжээ. Маргааш өдрийн үд дунд “Явна” гэж хэлсэн лам санаж бодсон ч юмгүй, зун болж байсан үе учир гэрээ нимгэлж, дээвэр туургаа буулгаж байв. Тэгтэл үд дунд болж байх үед тэр лам дээврээ буулгаж байснаа шууд харуулдаж ойчоод амьсгаа хураажээ. Энэ үед нөгөө морьтой очсон лам ч таалал төгссөн байжээ. Энэ биеэрээ Утай Гүмбүм орох биш, сүнсээрээ тэнд очиж төрөхийг хэлсэн хэрэг байжээ. Сүүлд “Явахгүй” гэж хэлээд үлдсэн лам амаа барьж “Даанч ингэнэ гэж мэдсэнгүй. Үүнийг нь мэдсэн бол явъя л гэдэг байж” хэмээн шогширч суужээ.  

     
5.    Их Хүрээнд болсон зодоон

1909 оны үед Их Хүрээний Дашчойнпэл дацангийн хэсэг лам монголчуудаа өмөөрч хятад наймаачидтай зодоон хийжээ. Тэр хэрэг нь маш их дуулиан тарьж, олон хүнийг хэрэг ялд оруулах тийм байдалтай болж иржээ. Тэр үед наймдугаар богд Хүрээний хийд сүмүүдэд зарлиг буулгасан нь “Хүрээ даяар Цагаан шүхэрт номыг нэгэн бум тоотой уншиж гүйцээх хэрэгтэй. Тэгвэл энэ зодооны хэрэг намжина” хэмээжээ. Тэр дагуу Хүрээ даяар хэдхэн хоногт цагаан шүхэрт номыг зуун мянга уншсанаар тэр хэрэг амархан дарагджээ.

6.  Уншлагынхаа ачаар бөөгийн хараалаас аврагдсан нь

Нэгэн лам өглөө хуралдаа явах бүртээ “Жамбалцанжод” хэмээх номыг уншдаг бөгөөд уг номыг гэрээс гарахдаа уншиж эхлээд, дуганыхаа үүдэнд ирэхэд төгсгөдөг тийм зуршилтай болсон байжээ. Нэгэн удаа тэр лам нэг бөөтэй маргалдаад, тэгээд нөгөө бөө нь тэр ламд хараал хийжээ. Тэр үед лам унтаж байсан бөгөөд гэрээсээ гараад хуралдаа явж байна гэж зүүдэлжээ. Тэгэхдээ зүүдэндээ ч нөгөө номоо уншиж явна гэж зүүдэлсэн бөгөөд дуганыхаа үүдэнд иртэл нөгөө ном төгсөөгүй байв. Үүнд лам гайхаж “Яагаад ном маань төгсөөгүй байдаг билээ” гэж сэжиглэн бодоод дуганыхаа үүдэнд тасга авч алгаа таштал нойрноос сэрсэн бөгөөд хартал харин нэгэн их гуу жалганы ирмэг дээр ирээд зогсож байжээ. Уг учир нь бөө түүнийг зүүдээр нь хөтөлж хясаа гуу руу унагаж алах зорилготой хараал хийсэн боловч лам нойроосоо сэрсэний ачаар гуу руу унах аюулаас аврагдсан байна.

7.      Богд Зонхавын ачлал

Хуучин Их Хүрээний Дамбадаржаа хийдэд богд Зонхавын томхон хэмжээний баримал байжээ. Түүнийг 1937 оны үед Дамбадаржаагийн хийдийн өмнөх жалганд цээж толгойгоор нь хуваагаад хаяж орхижээ. 1940-өөд онд монголд ял эдлэж байсан оросын 505-р армийн хэдэн хоригдол офицер тэр хавьд ажил  хийж байгаад нөгөө баримлыг босгож толгойг нь залгаад орхисон байна. Гэтэл удалгүй тэдгээр офицеруудын ялыг өршөөсөн тушаал оросоос ирж тэд нутаг буцах болсон аж. Тэгээд тэр хоригдлууд өршөөгдсний баяраа тэмдэглэж, нөгөө бурханыхаа баримлын хажууд суугаад хиам, архи задалж, баримал бурханы хүзүүнд хэлхээтэй хиамаа углаад, мутарт нь папирос тамхи хавчуулж, өөрсдөө ууж идэж суусан байна. Тэр үед түүгээр явж байсан нэгэн монгол хүнийг нөгөө оросууд дуудаж авчраад архи хиамаасаа өгч, түүнд хандан “Танай энэ бог маш сайн бог. Бид энэ богийн ачаар нутаг буцах боллоо” хэмээж байжээ. Тэр баримлыг 1950-аад оны үед Гандантэгчинлэн хийдийн хашаанд авчирч байрлуулсан бөгөөд эдүгээ хүртэл байгаа билээ.

8.    Дацангийн цанто

Дацангийн цанто гэж чойр дацанд шавилагч лам нараас аль их эрдэмтэй хүмүүсийн нэрсийг тэмдэглэсэн бичиг юм. 1960-аад оны үед эдүгээ Гандантэгчинлин хийдийн Дашчоймболд хурж буй Ц. Лувсан гуайн зиндааны /эрт энгийн болсон/ нэгэн хүний нялх хүүхэд нь уйлаад болохгүй байсанд Гандантэгчинлин хийдэд хурж байсан С. Галаарид хэмээх ламаас арга чарга асуувал “Дацангийн цанто” хоёр удаа уншуул гэжээ. Тэгээд тэр лам дацангийн цанто уншсанаар хүүхэд нь зүгээр болж гэнээ. Олон дээд лам нарын алдар нэрийг дуудсаны буян их юм гэж Ц. Лувсан гуай ярив.
   

Чойрын номын эргэн тойронд

Чойр гэдэг нь түвд үг юм. Монголоор номын хүрээ, номын сургууль гэсэн үг юм. Энэхүү дэг сургуулийн ёс Энэтхэгээс үүсэж, Түвдэд боловсрогдон, улмаар Монголд дэлгэрчээ. Бурханы шашны ном сургаалыг тодорхой үгэн томъёонд оруулан харилцан мэтгэлцэж ойлголт авах арга юм. Орчин цагийн шинжлэх ухаанаар бол теором гаргалгаа, математик гаргалгаатай бүдүүлгээр жишиж болох юм. Энэтхэгт энэхүү сургалт арга Наландара хийдэд анх үүссэн бололтой байдаг. Нагаржуна, Аряандэв, Асанга, Басунбанту, Дигнака, Дхармакирти, Зандракирти гэх мэт эртний Энэтхэгийн бурханы шашны эрдэмтэн лам нар чухамхүү энэ мэтгэлцээний аргаар номын ухаарц ойлголтыг авдаг байсан бөгөөд бусдад ч энэ арга томъёолллын үүднээс зааж сургаж байжээ.  Хожим Викрамашила хэмээх их сургууль хийдэд Атиша- Дивамкара гэх мэт эрдэмтэн лам нар мөн энэ сургалтын аргыг хэрэгжүүлсэн. Түвдэд энэ дэг сургуулийг Сажа буюу Сакъяа хийдийн лам нар сайтар боловсруулан хэрэглэсэн байна. Тухайлбал Сажа бандид Гунгаажанцан энэхүү чойр мэтгэлцээний аргаар сайтар боловсорсон бөгөөд энэ талаар ном ч бичсэн ажээ. Хожим богд Зонхава гэгээнтэн болон түүний шавь нарын үндэслэсэн шарын шашины буюу Гэлүг урсгалын хийдүүд болох Брайбүн, Сэра, Гандан хийдүүдэд байгуулагдсан дацангууд нь энэ чойр сургалтын аргыг улмаар нарийвчилсан тогтолцоонд оруулжээ. Үүнд чойрын таван зарлиг боть гэж алдаршсан Энэтхэгийн мэргэдийн айлдсан таван зохиолыг задлан шинжилсэн таван таажод буюу шинжлэлийн ном бий болжээ. Чойрын таван боть гэдэг нь
1.    Шалгадагийн тийн тайлбар – Дхармакирти зохиожээ
2.    Илт онохуйн чимэг – Майдар бурхан айлджээ
3.    Төв үзэлд орохуй – Зандракирти зохиожээ
4.    Илт номын сан – Басубанту зохиожээ
5.    Номхотголын үндсэн судар – Гүнабарава зохиожээ
Монголын их хүрээнд Дашчойнпэл, Гунгаачойлин, Идгаачойнзэнлин хэмээх гурван дацан нь чойр цанидын сургалттай байсан бөгөөд одоо энэ уламжлалаараа сургалтаа явуулж байна. Хуучин Их хүрээний цанид чойрын номын мэргэдийн заримыг дурдваас Их Хүрээний хамба номун хан Агваанхайдүв, Их Хүрээний цорж  Агваанбалдан, Шижээ гавж Агваандондов, Сүнгийн аймгийн анги Шагдар, Хардал бээсийн Пунцаг аграмба гэх мэт болно.

    Цанид чойрын дацанд юу тухай судалдаг вэ?

Ер нь Бурхан багшийн айлдвар нь өнгө дүрсээс эхлээд бурханы гэгээн ухааныг хүртэлх зүйлийг бүрэн судалдаг гэж болно. Хүний зургаан эрхтэн, зургаан мэдрэхүй, тэдгээрийн зургаан вишайгаас эхлэж, арван хоёр шүтэн барилдлага, хутагтын дөрвөн үнэн гэх мэтээр нэгэн зуун найман ай савд багтаасан судлагдхууныг судалдаг юм. 

Гунгаачойлингийн До-дүдба хэмээх уншлагын тухай

Их Хүрээний Гунгаачойлин дацанг Халхын дөрөвдүгээр богд байгуулсан юм. Дөрөвдүгээр богд шинэ дацанг байгуулагдсаны дараахан Хятадын Утайд заларч яваад тэндээ таалал төгсчээ. Шарилыг нь Их Хүрээнд авчирсан бөгөөд тэр үед Их Хүрээний дацан, аймагууд тус тусдаа богдын хойдын буянд зориулж гонзог /таалал төгссөний/ ерөөлийг хуржээ. Энэ үед шинэ чойр дацан болох Гунгаачойлин нь До-дүдба хэмээх номыг богдын таалал төгссөнд зориулсан ерөөл уншлаганд оруулж хорин нэгэн хоногийн турш уншсан аж. Тэр ямар учиртай гэхээр дөрөвдүгээр богд нь бага наснаасаа До-дүдба номыг үргэлж уншдаг, амны уншлагаа болгосон байсан бөгөөд тэр номыг биедээ үргэлж авч явдаг байжээ. Тийнхүү үргэлж авч явдаг байсны шалтгаанаар богдыг хувцасаа сольж өмсөхөд төвд А үсэг мөрнөөс нь гарч хоёр гарт нь ээлжлэн баригдаад хувцасаа өмсөх үед нь мөрөнд нь буцаж шингэдэг байсан гэнэ. Тиймээс богдын амны уншлага болсон энэ До-дүдбааг Гунгаачойлин дацангийн хуралын уншлаганд оруулж унших болсноор энэ чойрын дацанд тотгор цөв их гардаггүй байсан бөгөөд чойрын таван ботийн хичээл сургалт ая зөнгөөрөө арвижин дэлгэрсэн гэдэг. Үүнээс нэлээд хойно Төвдийн Бэрээвэн Гоман дацангийн их гэвш лхарамба Лхамсүрэн хэмээх лам Их Хүрээнд иржээ. Тэрээр Их Хүрээнд ирсний үдэш, түүний буусан газрын ойролцоо гэнэт ном унших их дуу гарсанд цочин гайхаж, “Энэ юун дуу вэ” гэж асуухад “Баруун чойр /Гунгаачойлин дацанг баруун чойр гэдэг/ парчин домоо хурж, До-дүдба уншиж байна” гэв. Лхамсүрэн лхарамба “Тэд нар чинь цээжээрээ уншиж байна уу, судраасаа харж уншиж байна уу, үзээд ир” гэснээр дөхөж очоод үзтэл цөм цээжээр уншиж байжээ. Түүнийг сонсож мэдээд тэр ламтан унтаж нойрсохыг завдаж байсныгаа болиод босож, зул хүж асааж, “Ийм газар ирээд над адил нь унтаж хэвтвэл үхэр болж төрөхөөс гарцаагүй. До-дүдба гэдэг чинь урьд Төвдийн их Чойруудын уншлаганд оруулах гээд их тотгор гараад бүтээгүй гэж ярьдаг. Халхын Жавзандамба хутагтын үйлс пэрэнлэй /үйлс гэдэг түвд үг/ нь үнэхээр санаанд багтахгүй гайхамшигтай юм даа. Энэ чойр удахгүй өөрөө сайжран цойлох болно доо” хэмээсэн гэдэг.  

Жамбалцанжод уншсаны ач тусаар

Жамбалцанжод хэмээх номыг Түвдийн их хэлмэрч Ринченсамбуу санскрит хэлээр 100 000, түвд хэлээр 100 000 өөрөө уншсан бөгөөд бусдад барьц үнэ өгч 100 000 уншуулсан агаад энэ номонд түшиглэн дээд шидийг олсон гэдэг. Богд Зонхава гэгээнтэн ч өдөр бүр үүрээр гурван удаа уншдаг байсан тул бид энэхүү дандарын номыг унших зэргээр аль чадахаар өөртөө авъяас суулгах хэрэгтэй. Энэхүү дандарыг уншсаны ач тусыг дандарын тарнийн бүлэгт тодорхой бичсэн буй бөгөөд мөн Жанжаа хутагтын зохиосон номоос мэдэж болно.  Өөрийн сонссон зарим нэгхэн түүхийг бичвэл, эрт цагт нэгэн хүн далайн эргээр явж байтал нэгэн хар хүүхэн хөөжээ. Тэрээр зугатсаар цуцаж аргаа бараад байтал  хүний эрүүний яс замд нь таарсаныг автал нөгөө хүүхэн муухай орилоод буцаад зугатав. Наад хүн түүнийг хариу элдтэл тэрээр нэгэн агуйд орж явчихав. Тэр агуйд нь орвол таван зуун зулзагын хамт нэгэн эм мангас сууж байсан бөгөөд тэд “Та бидний амийг өршөө” гэцгээв. “Та нар юунаас айгаад байгаа юм бэ” гэхэд “Таны барьж яваа ясанд сэлэм барьсан олон догшин бурхад сууж байна” хэмээхэд тэр хүн “Та нар үүнээс хойш хүний амь  бүү хороо” хэмээн ам тангараг тавиулаад буцав. Тэгээд нөгөө эрүүг нэгэн үзмэрч аршид үзүүлж “Энэ ямар учиртай яс байна вэ” гэхэд тэр арш “Энэ эрүүний яс болвоос Жамбалцанжод номыг уншиж  байсан хүнийх байна. Үүнийг суварга шүтээн болгож, Жамбалцанжод унш. Шид хүч олох болно” хэмээн хэлсэн дагуу тэр хүн Жамбалцанжод уншсаар хожим шид олжээ.  

Мөн бас нэгэн хүний нутаглаж байсан газар долоон махчин хүүхэн байжээ. Тэдний нэг нь нэгэн өдөр нөгөө хүний гэрт ирээд “Эдүгээ чамайг идэх ээлж болсон тул бид маргааш шөнө ирж иднэ” гэж хэлээд явав. Тэр хүн тэр өдөртөө зугатаад нэгэн агуй таарахад нуугдая хэмээн санаж ортол тэр агуйд шүдтэйгээ гавлын яс байсныг өвөр дээрээ тавиад сууж байлаа. Махчид араас нь мөрдөж хөөсөөр ирээд гавлыг хармагц уруу түрүүлгээ харцгаан ундуй сундуй муужирч унацгаав. Удалгүй босоод ум хумгүй зугатахад нь нөгөөх хүн хойноос нь хөөтөл тэд “Танд юу хэрэгтэй вэ. Бид өгье” гэв. “Та нар юунаас зугатаав” гэхэд “Наад гавлын чинь шүдний хооронд нүүрээ атируулсан олон догшин тэнгэрүүд сууж байна. Бид одоогоос таны үйл ажлыг бүтээж явцгаах болно” гэж тангараг өчиг өгчээ. Тэр хүн уг ясыг нэгэн үзмэрчид үзүүлж учрыг асуувал “Энэ гавал бол Жамбалцанжод уншиж, Манзушири бурханыг бясалгаж байсаар бурханы хутгийг олсон хүний гавал байна. Чи ч гэсэн энэ хүн шиг бясалгавал Манзушири бурхантай уулзана” хэмээн хэлжээ.

Мөн бас Жамбалцанжид уншдаг нэгэн лам байжээ. Тэрээр өглөө хуралдаа суухаар гарахдаа Жамбалцанжодоо эхэлж уншсаар дуганы үүдэнд ирэх үед төгсгөдөг тийм дадалтай болсон байжээ. Нэгэн удаа түүнд хүн  хараал хийжээ. Мань лам зүүдэндээ босож хувцсаа өмсөөд хуралдаа явж байна хэмээн зүүдлэн явжээ. Хэдий зүүдлэж байгаа боловч “Жамбалцанжод” хэмээх номоо дадал хэвшлээрээ уншсаар явжээ. Явсаар дуганы үүдэнд иртэл ном нь төгсөөгүй байжээ. Лам үүнд гайхаж “Яагаад ном маань төгсөөгүй байдаг билээ. Энэ нэг учиртай юм боллоо” гэж бодоод дуганы босгыг хөлөөрөө тулж байгаад “Тасга” авч алгаа таштал нойроос сэрсэн бөгөөд харвал эгц халил гангын ирмэг дээр зогсож байжээ. Хэрэв Жамбалцанжод уншиж дадаагүй бол хараалаар халил уруу унаж үхэх байжээ. “Тасга” гэдэг нь чойрын номт лам нар ном хаялцахын эхэнд үйлддэг нэгэн заншил ёс бөгөөд энэ нь Манзушири бурханыг бэлгэддэг зан үйл юм.

(Энэ түүхийг Бичээч цорж Агваандоржийн (XIX зуун) зохиосон  “Жамбалцанжод унших арга” хэмээх номоос орчуулж орууллаа.)

Энэ дашрамд дурдахад анхдугаар богд Өндөр гэгээн Г.Занабазар гурван настайдаа өдөр бүр “Жамбалцанжод” гурван удаа цээжээр уншдаг байсан тухай түүний намтарт бий. Жамбалцанжод хэмээх ном болвоос бурхан багшийн айлдсан дандарын номын хамаг утгыг хураасан ном гэдэг бөгөөд монголоор “Хутагт Зөөлөн цогтын алдарыг үнэхээр сайтар өгүүлэхүй” хэмээн орчуулагддаг. Санскритаар “Аръяа Манзушири нама сам гати” гэх бөгөөд монгол лам нар “Нам сангад” гэж хэлж заншчээ. Түвдээр “Пагба Жамбалжи цан яндагбар жодба” гэдэг. Гаанжуурын доторхи дандарын аймгийн номууд “Жамбал цанжод”-оор эхэлдэг. Мөн Сундуй хэмээх номын тарнийн номуудыг багтаасан боть буюу эхний боть нь “Жамбал цанжод” номоор эхэлдэг билээ.  
   

Богд уулын бодь мод

Улаанбаатар хотын өмнө орших Богдхан уулын нэгэн аманд бодь мод гэгч ургадаг хэмээх яриа бий. Хуучин Их Хүрээ гэж байх үед, одоогоос бараг нэгэн зуу гаруй жилийн өмнө болсон явдал ажээ. Их Хүрээний гучин аймгийн нэгэн болох Дархан эмчийн аймгийн лам, Их Хүрээний Дашчойнпэл хэмээх цанид дацангийн шавь, олноо Шижээ гавж хэмээн алдаршсан Агваанлувсандондовт тохиолдсон явдал гэнэ. Тэрээр Их Хүрээний цорж Агваанбалдангийн шавь байсан ажээ. Тэрээр анхан дацанд шавилан суугаад байх үедээ номын ухаарц өөрт нь нэг л орж өгөхгүй буюу багшийн зааж буй ном дагсалыг ойлгохгүй байжээ. Нэгэн удаа арванаараа (Арван гэдэг зиндаа дотроо арав арваараа хуваагдан номоо давтахыг хэлнэ) Богд уулын Нүхтийн амнаа очиж хичээлээ давтацгаажээ. Тэр үед шар ногоон навч бүхий нэгэн мод Шижээ гавжийн замд таарсан тул шар навчнаас нь нэлээд их идээд, ногоон навчнаас нь багахныг идээд, биеэ орхимжоороо уг модтой хүлээд унтжээ. Тэгтэл зүүдэнд нь үзсэн ном нь ойлгогдон зүүдлэгдэж, түүнээс хойш номонд сайжирсан гэнэ. Тэрхүү мод нь Бодь мод байсан бөгөөд шар навчийг нь идсэн хүн шашны номонд сайжирдаг, ногоон навчийг нь идсэн хүн төрийн номонд сайжирдаг хэмээх домогтой ажээ. Энэхүү бодь модыг хэрхэн олдог тухай өөр нэгэн яриа байдаг нь одоогийн Эх нялхасын эмнэлэгийн ойролцоо нэгэн суварга байсан бөгөөд  тэрхүү суваргыг хэдэн өдөр тойрч эргэсний хойно урд Богд ууланд гэрэл харагддаг. Тэр гэрлээр баримжаалж очвол бодь модыг олдог гэсэн яриа тархсан байжээ. Тойрдог байсан суваргын тухайд хүмүүс янз бүрээр ярих бөгөөд зарим нь Жарун хашорын суваргыг гэдэг, зарим нь бодь суваргыг эргэдэг байсан гэж хэлдэг. Жарун хашорын суварга нь одоогийн МҮОНТ-ийн орчим байсан, бодь суварга нь одоогийн Эх нялхасын эмнэлгийн урд тал орчимд байсан гэдэг.

    (Энэхүү яриаг Дашчойнпэл дацангийн лам, зиндаа жорвон Б.Очирбатаас 1996 онд сонссон болон Ламрим дацангийн ловон лам Н.Дашзэгвэ асны “Хүрээ дөрвөн уул” хэмээх номоос уншсан хоёроо эвсүүлэн найруулж бичив)